Baltische zielen

Jan Brokken

lotgevallen in Estland, Letland en Litouwen

Nu met CD



Aan de hand van uiteenlopende levensverhalen schetst Jan Brokken de woelige historie van Letland, Estland en Litouwen in 'Baltische zielen'. Het boek geeft een onthutsend beeld van de twintigste eeuw, met al zijn illusies, desillusies, doctrinaire twisten en waanzinnige moordlust.
€ 24,99 Paperback / softback Op voorraad
Lees hier het eerste hoofdstuk

Quotes

Ingezonden brief van Frans Smit aan Jan Brokken:

Beste Jan Brokken,

Als schaker, historicus, recent enthousiast lezer van Baltische Zielen en reiziger door de Baltische Staten ben ik gefascineerd geraakt door de Estse nationale schaakheld Paul Keres.

Die is, net als de historische personages in Baltische zielen, een man met een bewogen leven. Voor 1940 is hij al een nationale sportheld en een wereldkampioenskandidaat. In de oorlogsjaren schaakt hij eerst in de Sovjet-Unie en vanaf 1941 in Duitsland. In de zomer van 1944 gaat hij vanuit het veilige Zweden naar Tallinn om zijn familie redden. De boot die hen zou komen redden (samen met bijvoorbeeld leden van het kabinet) komt nooit aan. Hij blijft met zijn familie achter in Estland. Hij wordt echter niet gedeporteerd of gevangen gezet zoals zoveel lotgenoten. Hij moet schaken voor de Sovjet-Unie. Het gerucht gaat al jaren onder schakers dat hij zich heeft gered door een deal met de machthebbers: hij schaakt voor de Sovjet-Unie maar belooft dat hij nooit wereldkampioen wordt. Hij doet decennia mee aan toptoernooien in de wereld en behoort tot de Sovjet-schaakelite.

In 1975 overlijdt hij op 59-jarige leeftijd in Helsinki, op terugreis van een schaaktoernooi in Vancouver, aan een hartaanval. Hij krijgt een staatsbegrafenis in Tallinn. Hij was in 1962 sportman van het jaar in de Sovjet-Unie. Na 1991 wordt hij ook vereerd als nationale held in Estland, met vele standbeelden en nu dit jaar (zijn 100e geboortejaar) ook met postzegels en een euroherdenkingsmunt. Hij is dus zowel een held geweest ten tijde van de bezetting als in het onafhankelijke Estland. Dat lijkt me bijzonder.

Ik zit eraan te denken om, als ik de tijd kan vinden, te gaan schrijven over Paul Keres.

Maar het lijkt me een persoon die geknipt zou zijn geweest om op te nemen in Baltische zielen. Heeft u dat ooit overwogen?

Vriendelijke groet,

Frans Smit

Antwoord van Jan Brokken:

Erg interessante mail, waarvoor veel dank. Ik heb wel eens over Paul Keres gehoord, in de zin van: een beroemde schaker uit Estland die in 1939 onze nationale trots Max Euwe versloeg. Maar zijn troebele geschiedenis kende ik niet. Tijdens de nazi-bezetting van Estland heeft hij aan toernooien in Nazi-Duitsland deelgenomen. Ook vanuit Ests oogpunt bezien was dat collaboratie. Het mag een wonder heten dat de Sovjets dit later door de vingers zagen: ze konden Keres kennelijk heel goed gebruiken.Tragisch is zijn mislukte vlucht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben 30.000 Esten geprobeerd in bootjes de Oostzee over te steken om te ontsnappen aan de Sovjet-heerschappij en later in de oorlog aan de nazis. Zweden heeft bijna al deze vluchtelingen teruggestuurd. Paul Keres zou zeker een hoofdstuk in Baltische zielen waard zijn geweest. Hoewel ik veel moeite zou hebben gehad om enig begrip bij de lezers te wekken voor een grootmeester die zich eerst voor het nazi-karretje liet spannen en vervolgens voor de Sovjet-Unie uitkwam. In beide gevallen kon hij moeilijk anders, maar moedig is hij beslist niet geweest. Ik zou graag een zoon of een dochter van hem willen spreken. Hoe kijkt zijn familie aan tegen zijn handelwijze? Kunnen zij het verklaren? Het antwoord zal ongetwijfeld fascinerend en beklemmend zijn.

Dit boek in de pers

Ik kreeg er kippenvel van. Zó indrukwekkend. – Annejet van der Zijl

Het boek begint als een reis. Algauw wordt die reis een reis door de geschiedenis. En dan - dat is bewonderingswaardig knap gedaan - wordt het een reis door de levens van beroemdheden en gewone mensen, van mannen en vrouwen die door de geschiedenis in de tang zijn genomen. Een magistraal boek. – ram Peper, hoogleraar Sociale Wetenschappen (1971-1982), burgemeester Rotterdam (1982-1998), minister van Binnenlandse Zaken (1998-2000)

Jan Brokken is een onderhoudende, geleerde reiziger, die zijn kennis en gevoel voor schoonheid gul deelt met zijn lezers, zonder hen ooit in de weg te zitten met overbodige woorden. Baltische zielen is een belevenis. – Yvonne Kroonenberg

Het prachtige, indrukwekkende boek van Jan Brokken: Baltische zielen. Brokken laat heel scherp zien hoe identiteiten zich ontwikkelen en hoe sterk ze onderhevig zijn aan buitenlandse invloeden. (..) Zeker als het om Mark Rothko gaat ben ik veel schatplichtig aan Brokkens boek. – Guy Verhofstadt, premier van Belgie (1999-2008), leider van de Open Vlaamse Liberalen en Democraten en Europees parlementslid

Jan Brokken schetst op fascinerende wijze de veelbewogen lotgevallen in de drie Baltische staten aan de hand van 27 levensverhalen. Uit al die geschiedenissen komt een grote vitaliteit, aanpasssingsvermogen maar ook wil tot overleven in autonomie naar voren, kortom: trots. Jan Brokken heeft een prachtig portret van de Balten geschetst. Het boek is, ondanks de vaak aangrijpende thematiek, zeer leesbaar en voorzien van een flink aantal treffende fotos. Een prima boek om mee op vakantie te nemen - en om de bestemming van een volgende vakantie te bepalen. – Marko Bos, Europese Beweging Nederland.

Met Baltische zielen is Jan Brokken op zijn best. En Jan Brokken op zijn best is een reporter-miniaturist die verteltalent koppelt aan journalistieke nieuwsgierigheid, persoonlijke betrokkenheid en dienstbaarheid aan zijn onderwerpen zonder zichzelf onzichtbaar te schrijven. Integendeel, hij is zeer aanwezig op de plekken die er toe doen, en kijkt, leest en luistert zich een weg naar de kern en dat draagt bij aan de geloofwaardigheid van zijn kijk op de beschreven levens. – Liliane Waanders, online literair magazine

Baltische zielen is een schitterend boek over een regio die bijna niemand kent, al delen we zeker in Vlaanderen een paar diepe onderstromen van de geschiedenis van de Balten. (..) De proloog van het boek is geniaal. (..) De portretten zijn meeslepend geschreven.(..) Verplichte lectuur, en niet alleen in Vlaanderen. – Gie Goris, Mondiaal Nieuws , Belgie

Ik ben niet zo goed in reclame maken, maar... ik zou iedereen willen aanraden in een boekhandel Baltische zielen open te slaan en de eerste tien paginas te lezen. Wie dan nog niet overtuigd is, zou ik bijna geld toe willen geven om het boek te kopen. Het is briljant, het is... Als ik een recensie moest schrijven, zou ik het woord perfect gebruiken. – Rudi Rotthier, schrijver van De koranroute en De lont aan de wereld op Mind the Book in Antwerpen 

Ademloos heb ik de bijna vijfhonderd bladzijden van Baltische zielen verslonden. Aan de hand van deze portretten geeft Brokken een indringend beeld van de recente geschiedenis van de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen en tegelijk laat hij zien hoe dit gebied onlosmakelijk vergroeid is met de rest van Europa en de wereld. Een briljant boek. – Willem van Zadelhoff in de Standaard

De inlevende journalist Brokken was aangeraakt door de gruwelgeschiedenis van de Baltische Staten – ereplicht om daarover te schrijven. Door het lot van generaties familieleden te boekstaven, geeft hij de mens onder opeenvolgende communistische dictaturen een gezicht. – Hans Renders, Vrij Nederland

De vijftien zoektochten in dit boek zijn geen biografieën en evenmin reisverhalen. In de voetsporen van de auteur ontdek je hoe de Europese geschiedenis het leven en zijn van de beschreven personen beïnvloedde. De Europese geschiedenis was voor hen allemaal jarenlang, soms hun ganse leven, een grote tragedie. De mensen die hier opduiken ondergingen op harde en pijnlijke wijze de invloed van de geschiedenis. En passant ontdekt de lezer de steden, de landschappen en de geschiedenis van Estland, Letland en Litouwen. Een zeer bijzonder boek. – R.D. op reisboeken.be

Baltische zielen van Jan Brokken is een heerlijk boek, dat een van het Jodendom doordrenkte wereld van gisteren beschrijft. Essay en reportage zijn de schering en de inslag van deze vijftien stukken waarin de reizende, mediterende en collectionerende auteur bijna dertig memorabele figuren belicht aan de hand van hun afkomst, leven en werk. Naast de moeders treden in dit kloeke boek vele vaders op, en kinderen die tegen die vaders rebelleren. – Piet de Moor in Knack

Jan Brokken portretteert 27 Baltische zielen, brengt ze met veel gevoel tot leven en zet ze in een intens, betoverend licht. – René Moerland in NRC Handelsblad

Het overkomt mij zelden dat ik een boek met opzet een paar dagen opzij leg, omdat ik het te mooi vind om het snel uit te lezen. Gelukkig leent Baltische zielenzich hier goed voor, omdat het is opgedeeld in op zichzelf staande hoofdstukken. – Monique Eskens in Boekblad

Met veel inlevingsvermogen beschrijft Jan Brokken de controverses tussen de musici Kremer sr. en jr. (met als bron de traumas van WO 2) en die van de Eisensteins (de een bewonderaar van de Russische aristocratische klasse, de ander berokken bij de revolutie van 1917). Jan Brokken is een gepassioneerd verteller die zijn lezers zonder moeite kan verleiden zijn universum te betreden. […] De urgentie waarmee hij rapporteert is invoelbaar. Dat maakt van Baltische zielen een doorleefd en bijzonder document. – Lies Schut in De TelegraafHet reisboek komt het best tot zijn recht bij Jan Brokken. Omdat hij én alle ruimte geeft aan de Letten, Litouwers en Esten die hij portretteert, én zichzelf op het spel zet. Hij levert zich uit aan zijn personages, bezoekt hun huizen, praat met kenners en passanten, weegt en snuift, bouwt afgeronde mini-essays en biografieën in die allemaal losse etappes zijn van een grote zoektocht. Leidt die naar hemzelf? Onbelangrijk. Brokken maakt van ik een Baltische Ziel, een uithoek van iedereen. - René Moerland in NRC.NextNon-fictie staat er boven dit stukje. Toch leest Baltische zielen van Jan Brokken af en toe als een roman. [...] Brokken brengt tientallen zonen en dochters uit Estland, Letland en Litouwen ontroerend tot leven, in een half journalistieke, half literaire stijl. [...] Baltische zielen is al vergeleken met In Europa van Geert Mak. De aanpak van beide auteurs kent inderdaad overeenkomsten. Ook Brokken reist rond, observeert scherp, bezoekt beladen plekken en spreekt met nabestaanden. Het grote verschil met Mak is dat Brokken vriendschap sluit met zijn hoofdpersonen en ze beschrijft als romanfiguren. – Rob de Lange, Het Financieele Dagblad

Jan Brokken combineert een hang naar de zee, naar passagieren op vrachtschepen, met een schrijversbestaan. Dat levert gepeperde zeemansverhalen op. Als hij zich inscheept op een Nederlandse Oostzeevaarder naar Pärnu, Estland, zet hij voor het eerst voet aan wal in een van de drie kleine Baltische staten. Een nieuwe liefde is geboren. Het boek dat hij schreef over bekende en onbekende zonen en dochters van Estland, Letland en Litouwen, lees je in één adem uit.[…] In die drie landen dook hij diep in het jeugdland van onder anderen de componist Arvo Pärt, violist Gidon Kremer, architect Eisenstein (de vader van de Sovjetfilmer Sergej Eisenstein), schilder Mark Rothko, filosofe Hannah Arendt (uit de nu Russische enclave Koningsbergen/Kaliningrad) en de beeldhouwer Jacob Lipchitz. Biografieën van mensen die oorlog en verdrijving meemaakten, die hoe dan ook nooit wisten te ontsnappen aan de lange schaduw van die traumas - de persoonlijke invalshoek maakt het al boeiend, en dat temeer omdat Brokken er niet voor terugdeinst om de kunstwerken die deze mensen het licht deden zien te (her) interpreteren. Schitterend, hoe soepel hier de spanningsboog loopt van iemands persoonlijke levensloop naar de algemene historie van deze geplaagde landjes. De portretten zijn soms bijna een psychoanalyse. Door te peuren in de jeugd van de schilder of musicus, ontdekt hij veelzeggende feiten en situaties die het levenswerk van de betrokkene in een ander daglicht stellen. […] Brokken tilt elke tegel op en keert elk archief om, misschien wel als allereerste, en komt bij ons terug met het soort van spannend vader-zoonverhaal, van rivaliteiten en tegenstellingen, waar hij patent op heeft. […] Een boek dat ervoor zorgt dat je meteen bepaalde cds gaat zoeken op het internet, om ze zelf te beluisteren. – Hilbrand Rozema in Nederlands Dagblad

Wie dit boek openslaat, begint aan een indrukwekkende reis door Estland, Letland en Litouwen, landen die een zeer turbulente geschiedenis kennen. Wie het dichtslaat is een geweldige leeservaring rijker. (..) Met Baltische zielen voegt Jan Brokken opnieuw een meesterwerk toe aan zijn oeuvre.(..) Door de knappe vermenging van fictie en non-fictie voegde hij een bijzonder genre toe aan de Nederlandse literatuur. Jammergenoeg wordt hij door de literaire kritiek nog niet voldoende erkend.(..) In Baltische zielen vertelt hij huiveringwekkende verhalen. Die heeft hij allemaal ook nog verduiveld goed opgeschreven. – Renee de Borst in Haarlems DagbladLeidsch DagbladDe Gooi- en Eemlander en Noordhollands Dagblad

Goed gedocumenteerd trekt Jan Brokken door de Baltische staten, op zoek naar achtergronden en tastbare sporen van de historie. Baltische zielenverschaft veel informatie, maar inspireert vooral. Vaak heb je de neiging om op Google nog meer te lezen en te horen van Gidon Kremer of Arvo Pärt. Maar vooral wil je na het lezen van de verhalen op reis naar deze landen om de Baltische ziel te zoeken. – Reisgids Consumentenbond

Een onbarmhartige geschiedenis, dat is het beeld dat opstijgt uit Baltische zielen van romancier en journalist Jan Brokken, die een jaar lang rondtrok in wat hij noemt de schimmigste hoek van Europa. Zijn boek is een reisverslag met sfeertekeningen van een leeg, mysterieus aandoenend platteland waar de tijd stil gestaan lijkt te hebben. Van vervallen landgoederen waar in vroeger tijden Duits-Baltische grootgrondbezitters huisden maar ook van de herlevende hoofdsteden Riga, Tallinn en Vilnius waar de sporen van het verleden echter nog volop aanwezig zijn. Tegelijkertijd is het een historisch mozaïek van de drie landen aan de hand van op zichzelf staande portretten en familiegeschiedenissen van uiteenlopende Esten, Letten en Litouwers die een groot deel van de twintigste eeuw omspannen. [...] Baltische zielen is een prachtig boek, ingetogen geschreven vol inlevingskracht en veel meer dan alleen een weemoedige reis door het verleden. [...] Het is alsof hij in de huid van zijn hoofdpersonen heeft willen kruipen en zichzelf deelgenoot heeft willen maken van hun levensgeschiedenissen. – Contactblad Stichting 1940-1945

Jan Brokken is zich bewust van de kracht van emotioneel betrokken geschiedschrijving en hij heeft het talent om mensen en gebeurtenissen een werkelijk gezicht te geven. Dankzij zijn pen gaan ze voor ons leven. Dat doet misschien vermoeden dat de geschiedkundige kwaliteit in casu de waarheid daardoor naar een lager plan wordt verschoven, maar Brokken is nu eenmaal geen historicus en is Baltische zielen dus geen historisch wetenschappelijk werk; en niet alleen omdat de voetnoten ontbreken. De auteur heeft dat ook niet nagestreefd. Hij heeft niets anders gedaan (per saldo is dat heel veel!) dan in de vorm van een kroniek de persoonlijke geschiedenis van maar liefst zevenentwintig markante figuren op basis van persoonlijke contacten, verhalen en bronnen tot leven te wekken en daarbij her en der dwarsverbanden aan te brengen. [...] Brokken hanteert een heldere taal, hij is niet wijdlopig en vooral geinteresseerd in mensen, want zij zijn het die uiteindelijk de geschiedenis maken. Hij trekt hun historie nergens naar zich toe, maar laat ze als het waren in zijn boek bijna levensecht optreden. [...] Tussen Geert Maks In Europa, toevallig eveneens door Atlas uitgebracht, en Brokkens Baltische zielen zijn in het oog springende overeenkomsten aan te wijzen. Net als Mak reisde ook Brokken door gebieden waar zich belangrijke historische gebeurtemnissen hebben voorgedaan en praatte ook hij met betrokkenen en passanten. Maar anders dan Mak heeft Brokken een scherper oog voor dat kleine dat in de ontelbare geschiedenissen nauwelijks merkbaar verweven zit maar nu juist de katalysator kan zijn om een verhaal echt vleugels te geven. Waar Mak meer op keuringsonderzoek uit lijkt te zijn, staat Brokken eerder dicht bij de mensen, met recht Baltische zielen. [...] Brokken heeft hoe dan ook een monumentale caleidoscoop van de Baltische geschiedenis geschreven, al is het door de gekozen opzet een bonte, maar onmiskenbaar boeiende lappendeken geworden waarin scheppingskracht, moed, overlevingsdrang en nationale trots de boventoon voeren. Dat zijn in het bijzonder eigenschappen die zeer goed van pas komen in perioden van grote instabiliteit, repressie en economische malaise. Daarvan heeft men in de lange geschiedenis van de Baltische staten trouwens meer dan genoeg gehad. Wat door al die verhalen heensijpelt of als een voortdurend lichtend baken aan de horizon verschijnt is het ongebroken optimisme en positivisme. Brokken heeft geen clichés nodig, hij schrijft recht uit het hart, waarbij zijn gevoel voor zowel proportie als momentum hem niet in de streek laat. [...] Al maanden geeft hij overal interviews en trekt hij het land in om her en der lezingen te geven, met zijnBaltische zielen uiteraard onder de arm. Wie kan ontkennen dat dit naast creatieve kracht ook een zekere moed vergt? Want niet iedere auteur wil op deze manier de confrontatie met zijn lezers aangaan. Alleen maar boeken signeren achter een klaptafeltje is meestal heel wat makkelijker. – Aart van der Wal in de boekenrubriek van opusklassiek.nl  

Magistraal geschreven, meeslepend verteld. – Jellie Brouwer in Kunststof Radio 1

Een knap boek. Een indrukwekkend boek. Een schitterend boek. – Lukas de Vos, Radio Een Vandaag, Belgie

Reizend door het heden en door jonge onafhankelijke landen laat Jan Brokken het verleden tot leven komen. Een schitterend boek vol onthutsende levensgeschiedenissen uit Estland, Letland en Litouwen. – Babel, de kunstrubriek van cultuurzender Klara, België, u kunt hier de uitzending beluisteren.

Buitengewoon interessant boek. Een boek dat iedereen moet lezen. – Paul Rosenmöller in OBA Live van IKON radio. Klik hier voor de hele uitzending

Ik zeg het maar meteen: uur en dag waarop ik met het lezen van deze Baltische zielen begon zal ik nimmer vergeten, want de levensverhalen van bewoners van de landen aan de oostkust van de Oostzee sloegen bij mij in. (..) Baltische zielen voldoet aan alle eisen waaraan een goed boek voor mij dient te voldoen. Alle vijftien hoofdstukken weerleggen mijn horizon, herbergen literaire kwaliteiten, slepen mij vanuit het heden mee door het verleden, bezorgen mij erbarmen met de mensheid, treffen mij tot op het bot en laten mij rijker achter. (..) U doet uzelf schromelijk tekort als u het magistrale Baltische zielen niet tot u neemt. (..) Het is lang geleden dat een boek mij zoveel deed. (..) De nakende winter krijgt meer diepgang door dit epos. – Piet Kaptein op Kabelkrant 

Jan Brokken is een benadigd verteller. Wie in Baltische zielen begint te lezen, doet voorlopig niets anders meer. Het is een pil van meer dan vierhonderd bladzijden, maar van mij had het boek nog twee keer zo dik mogen zijn. Als je een voor ons betrekkelijk onbekend deel van Europa wilt leren kennen, lees dit boek. Als je wil weten hoe de geschiedenis van de vorige eeuw over dit gebied is heengewalst, lees dit boek. En vooral als je van mensen houdt en van hun verhalen, lees dit boek. – Dr. Jacques Alblas in Nieuwsbrief HOVO van de Erasmus Universiteit Rotterdam       

Een fenomenaal boek. Wat een prachtige en vaak ook huiveringwekkende verhalen, die schuil gaan achter zo veel bekende en onbekende namen. Jan Brokken heeft ze geboekstaafd op zijn unieke en onnavolgbare manier. Hij bezorgde ook mij kippenvel. Natuurlijk had ik al wel eerder over de dramatische gebeurtenissen in Estland, Letland en Litouwen gelezen, maar pas door Brokkens boek heeft het Balticum een echte plek gekregen in mijn bewustzijn. Ik luister nu met andere oren naar Arvo Pärt en Gidon Kremer, kijk met andere ogen naar Jacob Lipchitz en Mark Rothko, en neem binnenkort Hannah Arendt ter hand. Voor de beschrijving van hun levens en van al die andere mooie en droevige zielen ben ik de auteur enorm dankbaar. Ze zijn me stuk voor stuk dierbaar geworden. – Karel de Vey Mestdagh op blogspot.com 

De portretten van beroemdheden maar ook van gewone stervelingen zijn stuk voor stuk pareltjes van vertelkunst. Door de lectuur van dit boek krijgt de toerist die de Baltische landen bezoekt een enorm surplus. – DVH in Tour Press Info van de Belgische toeristenorganisatiesw

Baltische zielen is fenomenaal. [...] Na het lezen van dit boek krijg je zin om naar de Baltische staten af te reizen en zelf Baltische zielen te leren kennen. – Songül Arslan in Haber      

Het boek trekt de lezer mee de diepte in langs imposante getuigenissen van wilskracht en overlevingsdrang waardoor onvoorstelbare vernederingen en ontberingen doorstaan worden. Een van de belangrijkste overlevingsmechanismen was een nooit aflatende scheppingsdrang. Daarnaast werd het leven steeds weer opgepakt zonder achterom te kijken. Een van de meest frappante voorbeelden daarvan was het verhaal van de jonge Estse vrouw Liselotte von Wrangel, die uiteindelijk in Nederland terechtkwam. [...] Baltische zielen is een prachtig maar soms beklemmend boek. Het laat ons zien dat we heel weinig begrijpen van wat er omgaat in de hoofden van families die in de maalstroom van gebeurtenissen van de laatste eeuw in Oost-Europa hebben geleefd. Jan Brokken had met zijn boek over de Russische pianist Youri Egorov In het huis van de dichter al een meesterwerk afgeleverd. Dit nieuwste boek is daar een waardig vervolg op. – Hans Zuiderbaan in Magazine De Vliegende Hollander 

Goed geschreven, meeslepend en sfeervol vertelde levensverhalen vol historische achtergrondinformatie die de Baltische staten en hun roerige geschiedenis treffend weergeven. – NBD/Biblion  

Een fenomenaal boek. – Radio Breda

Het jongste boek dat ik heb verslonden? Baltische zielen. Verslonden klinkt wat oneerbiedig voor deze prachtige dikke turf. Savoureren is hier beter op zijn plaats, want genoten heb ik zeker. Het werk behoort zonder twijfel bij mijn groeiende categorie boeken-die-ik-zelf-wou-hebben-geschreven. [...] Jan Brokken schrijft heel beeldend, gebruikt daarbij een heerlijke taal, en is een sublieme verteller. Daardoor las ik dit non-fictieboek als een roman, en raakte ik ontroerd door wat deze mensen overkwam. [...] In mijn boekenkast verdient Baltische zielen een prominente plek. Is er ook nog ergens plaats vrij op een shortlist? – Wim Knapen op Schrijf.be

Reacties van boekhandelaren

"Met dit boek vaar je bijna letterlijk de geschiedenis van de Baltische staten binnen, aan de hand van een opmerkzame en competente gids. Jan Brokken beschrijft met veel gevoel voor menselijke verhoudingen en drijfveren de levensloop van grote namen uit deze regio, zoals Eisenstein of Pärt, en die van relatief onbekenden. De verhalen zijn levendig en vaak aangrijpend. Baltische zielen is een cultuurhistorische reis en een literaire compositie ineen: individuele ‘muziek’ op de grondtoon van revolutie, deportatie en Holocaust. Een eerbetoon en een monument." – Peter de Back van Island Bookstore in Amsterdam

"Een prachtig boek. Indrukwekkend. Meeslepend. Mijn persoonlijke decembertip." – Ivan Borghsteijn van boekhandel Nawijn en Polak in Apeldoorn

"Naast mij liggen Karl Schlögel (Steden lezen), Stefan Zweig (De wereld van gisteren) en Jan Brokken (Baltische zielen). Alle drie van geweldige kwaliteit. De plek die Jan Brokken toekomt is terecht: naast Stefan Zweig." - Marijke Kleijn van de Algemene Boekhandel in Amersfoort      

"Fascinerend. Rijkgeschakeerd. In Baltische zielen wisselen beroemdheden en gewone stervelingen elkaar af. Hun levens, liefdes en tragedies tekenen zich af tegen de achtergrond van de turbulente geschiedenis van Estland, Letland en Litouwen. Baltische zielen is geschreven met vaart en inlevingsvermogen, zoals alleen Jan Brokken dat kan." - Marre van Dantzig en Maria Bastiaens van de literaire reisboekhandel Evenaar in Amsterdam

"Ik zeg tegen de klanten: lees het. Meer niet. Lees het!" – Gelly Talsma van boekhandel Van der Velde in Groningen en Leeuwarden

"Toen het boek binnenkwam, kon ik geen dag wachten met lezen. Het ziet er ook zo schitterend uit." – Trude Gerritsma van boekhandel De Omslag in Delft

"Wat Jan Brokken ook schrijft, ik lees het met groot genoegen en daar kan ik me al op verheugen zodra ik hoor dat hij weer een nieuw boek heeft afgeleverd. Zijn boeken zijn onderling buitengewoon verschillend, maar de overeenkomsten zijn evident. Je hoort en ziet wat de verteller hoort en ziet. Dat is razend knap. Weinig mensen schrijven zo evocatief en achteloos over mensen als Jan Brokken. Ondertussen word je bijgepraat over zaken die je aanvankelijk totaal niet interesseerden. Na lezing ben je dus slimmer voor je begon. Zo ook bij Baltische zielen. Aan de hand van boeiende personages leidt Brokken je door de geschiedenis van de Baltische staten. Markante mannen en vrouwen, van wie sommigen wereldberoemd zijn geworden, en anderen onterecht zijn vergeten. Hun overlevingsdrift bindt hen, en verder toont Brokken je alles wat ons mens maakt: moed, trouw, weergaloze kunst, maar ook diepe angst en wreed verraad. Als Jan Brokken vertelt, kun je maar één ding doen: met open mond luisteren." - Gina van den Berg van Boekhandel Orlando in Amsterdam-Oosterpark.
Baltische zielen is Ginas persoonlijke tip voor week 2 van 2011.  

"Ik heb ontzettend veel geleerd uit dit boek. Juist omdat Jan Brokken de geschiedenis vanuit families beschrijft. Je maakt het daardoor mee, je beleeft het mee. De Esten en de Letten waren bijvoorbeeld veel feller bolsjewiek dan de Russen. Omdat ze korte metten wilde maken met de tsaristische overheersing, die in die landen al 120 jaar duurde. Toen de Oktoberrevolutie slaagde, kon Lenin de pot op: toen wilden ze onafhankelijkheid. (..) Ik wist ook niet dat de Joden zoveel bijgedragen hebben aan de revolutie. (..) Die Baltische landen zijn werkelijk haarden van cultuur. Ongelooflijk. Maar dat zal ook wel met Brokkens eigen belangstelling te maken hebben. Het is een rijk boek, met heel veel invalshoeken." - Hein van Kemenade van Boekhandel Van Kemenade in Breda voor Radio Breda

Het overkomt mij zelden dat ik een boek met opzet een paar dagen opzij leg, omdat ik het te mooi vind om het snel uit te lezen. Gelukkig leent Baltische zielen zich hier goed voor, omdat het boek is opgedeeld in op zichzelf staande hoofdstukken. [...] Het boekomslag is een echte blikvanger.  - Monique Eskens van De Drvkkery in Middelburg  

Reacties van lezers

´Geachte Jan  Brokken, Mijn man en ik hebben jaren geleden uw boek Baltische Zielen gelezen.Hartverwarmend hoe u ons meenam naar dat gebied en naar dat verleden. Het verhaal van de kameleon Romain Gary kwam weer terug, toen we gisteren een wandeling langs de Linge maakten. We startten in Leerdam. En lazen op de straatnaambordjes Wilna (Vilnius), Memel (Kaipeda) en Narva. Het bleek een gebied te zijn waar vroeger de houtzagerij Varsseveld had gestaan. Deze heer Varsseveld haalde zijn bomen o.a. uit Litouwen en Estland. Behalve de twee balkgaten waar het hout moest uitwerken voordat het de fabriek in kon, kun je nog een soort eilandje zien waarop hij elk jaar een boom plantte, die hij meebracht uit de verschillende landen. Bovendien zijn de straatnamen uit die landen daaraan ontleend. Het leek me fijn om te weten voor de mevrouw,  die aan u vroeg, het verhaal over Romain  Gary / Roman Kacew de oude naam Vilne voor de titel te gebruiken.De naam van haar stad leeft voort. Waarom hij met een W en een A wordt geschreven weet ik niet, maar Wilna staat voor Vilnius, waar het hout voor de zagerij vandaan kwam, staat op het bordje geschreven.´ - Paul Buys en Gemma Voorendt

"In Barcelona lees ik Baltische zielen. Met mijn hart verblijf ik in Letland, Estland en Litouwen. Ik denk niet dat ik voortaan nog faal als men me de hoofdsteden vraagt. U heeft ze, Jan Brokken, aan de hand van uw prachtige verhalen in mijn hoofd gebeiteld. Nu de periode van de Nobelprijzen er weer aankomt vind ik het gepast te zeggen dat u die verdient. Dit boek is het aangewezen instrument tegen racisme. Wanneer u in het hoofdstuk Verdreven uit Moisamaa de diaspora van de Duits-Baltische familie Von Wrangel beschrijft, was ik echt verkocht. Dit getuigt van groot humanisme: niet in een ras zit het kwaad maar in het misbruik van macht. Wat me ook bijzonder ter harte ging was hoe groot de gevolgen zijn van traumatische jeugdervaringen. Ik had te doen met die figuren die onder het juk van de vader proberen uit te komen, en er nog in slagen ook, ten koste van zichzelf. Ik kijk uit naar het vierde boek van u dat thuis op me ligt te wachten. Na Baltische zielenIn het huis van de dichter en Afrika zal ik weer nieuwe ontdekkingen doen, daarvan ben ik overtuigd." - Lucienne Colpaert, Dendermonde, Belgie

"Wat jammer dat Jan Brokken niet op Facebook is. Ik had hem zo graag laten weten dat ik zelden zon intrigerend en interessant boek als Baltische zielenheb gelezen." - MB op Facebook

"Ongelooflijk knap hoe Jan Brokken het leven in deze uithoek van Europa in de 20ste eeuw weet te beschrijven. De verhalen zijn mooi, droevig en schokkend, en ze zijn tevens een aanklacht tegen de gruwelen die veroorzaakt zijn door Rusland c.q. de Sovjet-Unie en door Nazi-Duitsland. Het is onvoorstelbaar hoeveel leed de bevolking van deze drie landen is aangedaan in de vorige eeuw. Ik sprak vorige week collegas van een school in Jogeva, Estland, en zij waren uiterst verbaasd toen ik hun vertelde dat er in Nederland een boek was geschreven over de Baltische staten. Ze waren zeer geinteresseerd in het boek. Ik hoop voor hen dat het ook in het Engels (en wellicht in andere talen) zal verschijnen. Het boek heeft mij ook geinspireerd om muziek te gaan beluisteren van Arvo Pärt. Ik heb de Berliner Messe gekocht. Ik kende de muziek nog niet: ik kan het iedereeen aanraden." - L.J. van der Deijl

"Ik heb Baltische zielen verslonden. Ik trof veel prachtige momenten en situaties aan en ik ben heel wat wijzer geworden van de waanzinnige en zinloze oorlogen in dat gebied. Ook daarom deed het me vaak aan de boeken van Paustovski denken." - Noor Brouwer, Amsterdam

"Ik kreeg van mijn vriendin uit Nederland uw boek Baltische zielen. Ik heb het achter elkaar uit gelezen. Vroeg me af of het in het Engels is vertaald zodat ook mijn kennissen hier er net zo van kunnen genieten als ik. Heel veel dank voor deze bijzondere leeservaring." - Betty Dhont, Bowen Island, B.C. Canada
(Jan Brokken: Volgend jaar verschijnen de Franse, de Poolse en de Italiaanse vertaling van Baltische zielen. Helaas laat de Engelse vertaling nog even opzich wachten.)

"Aanstaande vrijdag vertrek het Domstad Jeugdorkest voor vijf dagen naar Tallinn waar wij o.a. Kalevipoeg van Eugen Kapp ten gehore zullen brengen. De dirigent heeft ons aangeraden Baltische zielen te lezen ter voorbereiding. Door sommigen is dat al enthousiast opgepakt. We zullen tijdens onze reis een blogspot onderhouden. djo-tallinn.blogspot.com" - Evi Weiland

"Ik ben promovendus aan de antropologie-afdeling van de VU en schrijf mijn proefschrift over herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog en de Sovjettijd in Estland. Ik heb daar veertien maanden gewoond en vele interviews gedaan met mensen. Een heel bijzondere ervaring, die ik ook gereflecteerd zie in Baltische zielen. Ik vind het een ontzettend boeiend boek, en een geweldig initiatief om op deze manier meer bekendheid te geven aan deze regio." - Inge Melchior

"U bent met dit boek in het onmogelijke geslaagd: de eer van landen met - in feite - zulke lelijke geschiedenis te redden. En dat via de fantastische uit deze contreien ontwortelde geesten die, gelijk aan door hun ouders gemartelde kinderen, van deze bleven houden, al was dit met zulk een dubbelzinnig tragisch gevoel. Het lukte u om de mens niet met zijn geschiedenis te identificeren. Al bleef deze overstijging soms de enige en zwaar betaalde troost. In concentrische cirkels kreeg iedere persoon zijn plaats, context en lot. Alles, op al deze niveaus, raakte. Er was waarheid en empathie, informatie en reflexie en vooral, uw wakkere, meelevende hart. Men zou altijd en voor iedere bestemming zo een land-levensgids naast zijn reisgids mee moeten hebben. U bent de Nederlandse ziel die de Balten kon horen. Met dank." - Anca Pauw-Mahu, Joodse, Roemeense, Nederlandse, Rotterdam

"Chapeau voor uw boek. Het behoort tot het beste wat ik in het laatste decennium heb gelezen. Mijn vrouw denkt er net zo over. Wij gaan veel meer van u lezen, dat is zeker!" - Gerwim Mets, Bilthoven

"Een opmerking naar aanleiding van hoofdstuk 8 uit Baltische zielen over de beeldhouwer Lipchitz: gips kun je niet kneden. Een beeld in gips ontstaat door de vorm te boetseren (kneden) in klei, waarna het beeld wordt afgegoten in gips, via een negatieve mal naar een positieve replica van de geboetseerde vorm. Gips wordt snel hard, maar als je er te lang in werkt (roeren, kneden), dan verliest het zelfs zijn hardingsvermogen. Het is dus onmogelijk om daarmee een beeld te kneden. Hier spreekt een ervaren beeldhouwster. Een correctie voor de volgende druk? Succes en dank voor dit overigens zeer boeiende boek." - Ali Koers, Montardit, Frankrijk
(Jan Brokken: Oei, dat wordt een correctie, ja. In de volgende druk laat ik Lipchitz de klei kneden in plaats van het gips. Dank, Ali Koers )

"Dit boek zou iederen moeten lezen in Europa. Laten we hopen dat het snel vertaald wordt in andere talen." - Raymond N.

"Ik ben nu voor de tweede keer in uw fan-tas-tische boek begonnen. Ik zal het ook een derde en nog een vierde keer lezen. Ik haal er steeds weer iets nieuws uit, Baltische zielen is een meesterwerk." - C.D.

"Na mijn reis door de Baltische landen heb ik Baltische zielen gelezen. Fantastisch!!!!!!!! Dit boek heb ik aan verschillende mensen aangeraden." - A. Tromp

"Zeer terecht dat Baltische zielen niet is genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs. Het is geen geschiedenisboek. Het ergert me ook dat het in veel boekhandels bij de afdeling geschiedenis ligt. Het pure literatuur. Met essayistische en historische trekken, maar dat is bij alle grote literatuur zo. Ik heb zo genoten van het boek dat ik het onlangs in zijn geheel voor de tweede maal heb gelezen. Toen viel me nog veel sterker op hoe verduiveld knap het gecomponeerd is. U doet gewaagde dingen. De schilderijen van Mark Rothko verklaren door de religie waarmee en het landschap waarin Rothko opgegroeid is! Om dan aan te tonen dat hij zowel met die religie als met het landschap op gespannen voet leeft. U zet hem op magistrale wijze als een getourmenteerde outcast neer. Met die prachtige scene aan het eind waarop hij, inmiddels zestig jaar oud, op de overzichtstentoonstelling van zijn werk in het MOMA in New York, in discussie gaat met toeschouwers die zijn werk niets vinden! Ik heb evenzeer genoten van Mijn kleine waanzin en In het huis van de dichter. Door die drie boeken bent u voor mij de grootste Nederlandse schrijver. Ik ben nu aan De regenvogel begonnen. Het eerste hoofdstuk is meteen al magistraal. En ontzettend grappig." - W. van Delden

"Net uw Baltische zielen gelezen. Ik mis het nu al: zo’n boek waar je je ’s ochtends al op verheugt als je uit bed komt! U schrijft over het bezoek van Alfred Döblin aan de Joodse wijk van Vilnius. Ik meen in dat stukje tekst te bemerken dat u niet weet dat Alfred Döblin zelf ook een Jood was. Of vergis ik mij? Ik durf hier aan te refereren, omdat mijn vader een Jood was. Anders ben je wellicht gauw verdacht bij dit soort opmerkingen. Zo erg is het soms. Ik hoop nog lang van uw boeken te mogen genieten." – Renée de Bruin
(Jan Brokken: In de tekst komt wel tot uitdrukking dat Alfred Döblin zelf Jood was. Maar ik wilde het niet al te zeer benadrukken. Zo van: kijk, hij is kritisch, en zelf óók Jood! Ik denk dat Döblin erg goed kijken kon, wat ook blijkt uit zijn nog altijd indrukwekkende Berlin-Alexanderplatz.)

"Wat ongelooflijk onrechtvaardig dat Baltische zielen niet is genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs. Het is een van de beste, diepzinnigste en aangrijpendste boeken die ik over de Europese geschiedenis heb gelezen. Je moet naar Sebastian Haffner grijpen om iets vergelijkbaars te vinden. Vanwege de literaire kwaliteiten mag het trouwens ook best de AKO krijgen." – Jos Meijer, student geschiedenis en filosofie, Utrecht

"Mijn complimenten voor het boek. Het hoofdstuk over Anna-Liselotte von Wrangel sprak mij het meest aan." - Marc Keyser, Rotterdam

"Gefeliciteerd met de voorselectie voor de European Book Prize. Baltische zielen is inderdaad een indrukwekkend prestatie. Het laatste verhaal is ook zo goed gekozen, alsof in de figuur Simm nog één keer de thematiek van al het voorgaande wordt samengevat, de verscheurdheid van de Baltische staten, de bizarre geschiedenis, de schizofrenie, het heen en weer pendelen tussen Oost en West..." J.K., Amsterdam  

"Een fenomenaal boek van de allerhoogste internationale klasse." - W.R., Antwerpen

"Baltische zielen heeft mij erg geboeid. Ik vond het fantastisch! Zelf heb ik met een vriendin een reis door deze staten gemaakt (en via Helsinki en Stockholm weer naar huis). Een inspirerende reis. Er is nogal wat gebeurd in deze landen! Ook dat wordt in uw boek duidelijk beschreven. Ook het verhaal over de ramp met de ESTONIA werpt weer een nieuw licht in deze duistere zaak, die wellicht nooit opgehelderd zal worden. Baltische zielen is op een prettige en makkelijke manier leesbaar. Hulde: ik het bijna in één ruk uitgelezen." - Gerda Winninkhoff-van den Akker

"Deze zomer op Gotland Baltische zielen gelezen. Net als In het huis van de dichter een boek dat ik na lezen aan mijn borst heb gehouden. Wanneer kan ik reserveren voor de lezing en het concert van het Estlands Philharmonisch Kamerkoor in Groningen? Laat me dit a.u.b. niet missen." - Jan Draaijer
(Jan Brokken: Ja, dat gaat een bijzondere avond worden, op 18 februari 2012 in Groningen. Zodra ik meer gegevens heb over dekaartverkoop&reserveringen zal ik die op mijn website zetten onder het hoofd Agenda.)

"Uw boek geeft een schitterend en diep doordringend inzicht in de voor velen toch onbekende Baltische landen tijdens de 20ste eeuw." - M.M.

"Ik heb net de laatste hoofdstukken uitgelezen van uw boek en ik moet zeggen dat het mij van de eerste tot de laatste bladzij geboeid heeft. Op mijn reis van 12 dagen van noord naar zuid door de Baltische staten, via het door u beschreven Pärnu, heb ik het mijn reisgenoten dan ook van harte aanbevolen (voor zover ze dat zelf nog niet wisten). De reis was georganiseerd door Balticum Reizen en de eigenaresse van dit bureau, Santa Bobkova, een Letse, was onze reisbegeleidster. Zij had in elke stad plaatselijke gidsen ingehuurd, zodat wij veel van de geschiedenis te horen kregen. Uw boek was een fantastische aanvulling op al deze informatie. Hartelijk dank!" - Mieke Etman

"Als je zoals ik tweemaal een maand met een camper door de Baltische staten gereisd hebt, herken je zoveel terug van wat je zelf ervaren en gezien hebt dat Baltische zielen als een warme douche overkomt. Daarenboven geeft het boek heel veel diepgang extra en leest het gewoon heel fijn. Sterk aanbevolen." - F.Z. te Sittard

"Ik woon en werk in Zeeuws-Vlaanderen en luister tussen de middag graag naar het programma De Ambassadeurs van de Belgische cultuurzender Klara. Een absoluut topprogramma was de uitzending rond u en Baltische zielen. Uw kennis, eruditie en muzikale smaak maakten een diepe indruk op mij. Wat kunt u bovendien meesterlijk vertellen en parallellen trekken. Van Stravinsky naar Poulenc, van Petersburg naar Tallinn, van Riga naar Parijs of New York... Direct na de uitzending heb ik Baltische zielen gekocht en in één weekend uitgelezen. Zelden werd ik zo meegevoerd door een boek. Ik zou de uitzending van Klara nu graag nog een keer terugluisteren." - A.G., Terneuzen
(Jan Brokken: Dat kan via deze website. In de rubriek Nieuws staat onder het derde item (Enorme belangstelling voor programma Baltische zieleneenlink naar de uitzending van Klara.)

"Wat een schitterend boek, wat een kennis van zaken, ook nog van een grote muzikaliteit en een diepgaande algemene ontwikkeling. Jan Brokken is een groot onderzoeker, mensenvriend en begenadigd schrijver." - C.W.

"Baltische zielen hield me vanaf de eerste bladzijde in de ban. Ik las zopas enkele hoofdstukken tijdens de Paasdagen in Polen, bij mijn schoonouders. Mijn schoonvader (86) is afkomstig uit het grensgebied tussen Litouwen en Wit-Rusland. Ik zou hem uw boek graag in het Pools cadeau doen. Zal een vertaling er mogelijk ooit komen? Dank voor het aangrijpende, meeslepend geschreven en erudiete relaas van de landen en de mensen die te zeer een blinde vlek zijn gebleven in onze westerse kijk op de Europese geschiedenis." - Leon Smets, Kessel-Lo, België
(Jan Brokken: De Poolse vertaling zal volgend jaar verschijnen bij uitgeverij Wydawnictwo Czarne.)  

"Baltische zielen heeft een ontzettend mooie omslagfoto. Het vredige van een junimorgen in de zonnige straat van Vilnius vormt een schrijnend contrast met de vaak barre omstandigheden en gruwelijke geschiedenis van de Baltische landen hebben getekend, en die in het boek worden beschreven. Hij lijkt me vooral symbool te staan voor de levenskracht van deze mensen." - Leon Smets, Kessel-Lo, België
(Jan Brokken: De foto is in 1956 genomen. De maker, Antanas Sutkus, de Cartier-Bresson van Litouwen, leeft nog. De inmiddels 71-jarige fotograaf liet uitgeverij Atlas weten buitengewoon ingenomen te zijn met de afdruk van zijn foto op de cover van Baltische zielen. Van de foto bestaan verschillende versies. Op de eerste afdrukken is de straat voller. Antanas Sutkus maakte al jong kennis met de wreedheid van het communistische regime. Zijn vader pleegde zelfmoord, zijn moeder vluchtte naar het Westen en liet Antanas bij zijn grootouders achter. In de jaren zestig fotografeerde Sutkus vooral op het Litouwse platteland, in de jaren zeventig groeide hij uit tot "de fotograferende Solzjenitsyn". Zijn werk combineert een kritische blik met een grote plastische schoonheid.)

"Met Pasen Baltische zielen voor de tweede keer gelezen. Prachtig, prachtig. Alles. Het is mijn cadeau aan vrienden en bekenden. Prachtig geschreven, een schat aan informatie. Ook over Ciurlionis. Veel dank voor dit geweldige boek." - Wim G.J. van der Sluijs, Overveen

"Na uw prachtige interview bij Kunststof op Radio 1 over Baltische zielen ben ik het boek gaan lezen Het heeft me een heel mooi en samenhangend beeld gegeven van de geschiedenis van dit geografische gebied, gelinkt aan de karaktereigenschappen van de geportretteerde figuren. Youri had het zeker mooi gevonden!!! In het interview noemde u ook het boek over hem en omdat ik veel van muziek hou werd ik meteen nieuwsgierig. Er spreekt zoveel liefde uitIn het huis voor de dichter, voor muziek en de liefde van een onbaatzuchtige vriendschap met zoveel wederzijds respect. Alleen vind ik dat u het Miroirshad moeten noemen. (..) De droevige kampioen las ik in 1999 voor mijn eindexamen. Ik geniet veel van uw boeken, ook bijvoorbeeld van Met musici." -Elisa Goudriaan, Leiden
(Jan Brokken: Miroirs zou een mooie titel zijn geweest. Maar ik gebruikte al een keer Spiegels voor een bundel. En ja, het is altijd oppassen geblazen met muziektitels. Miroirs hoort echt voor zesduizend procent bij de zes sublieme pianostukken van Ravel.)

"Met buitengewoon veel genoegen gelezen. Compliment voor de auteur! Zeer evenwichtige opzet door persoonlijke verhalen in de context van de Baltische landen en die in de nog bredere context van hun historie te zetten. Daarbij zeer plezierig leesbaar. Doet denken aan Geert Mak, maar t komt allemaal veel dichter bij, en leest meer als een roman dan als een geschiedschrijving. Binnenkort ga ik die landen vast eens opzoeken. Heeft de auteurs tips voor zon reis?" - H. Waalewijn
(Jan Brokken: In juni door Koerland reizen. Beginnen en eindigen in Riga. Met de auto, of beter nog, met de fiets. Koerland is het laatste stukje ongereptEuropa. Eind juni is de mooiste periode om door de Baltische landen te reizen. Ook het platteland van Litouwen is dan van een grote pracht. Een andere tip: een paar weken op het eiland Saaremaa doorbrengen. Dat is mooier dan alle Scandinavische landen bijeen.)

"Baltische zielen is een boek dat grote indruk maakt. U verbindt heden en verleden op een beeldende wijze. Zondag las ik het verhaal van Lotti: schitterend en pijnlijk tegelijk. In Tallinn heb ik bij gelegenheid van een docentencontact nog eens een wiskundeles gegeven op het Gustav Adolfi gumnaasium." -J.G. uit Schijndel

"Ik ben een geboren en getogen Rigenzá. Van mijn 85 levensjaren heb ik er 65 in Nederland doorgebracht. In die vijfenzestig jaren heb ik nooit in het Nederlands, het Engels, het Duits, en zelfs niet in het Lets, een boek gelezen dat de Baltische ziel zo tot in het diepst en in de allerfijnste nuance beschrijft als Baltische zielen. Lezend vertoefde ik zin na zin in de straten, wijken en bossen uit mijn jeugd. U heeft mij in mijn levensavond mijn volledige jeugd teruggegeven. Ik ben u intens dankbaar en kan dat onmogelijk in woorden uitdrukken. U heeft een monument voor ons, mensen uit Riga en Tallinn, neergezet." - I.K.  

"Geboren in de late jaren zeventig voel ik mij als Darja uit uw schitterende verhaal over Hannah Arendt. Ik moet mezelf opnieuw definieren, ik moet de laatste restjes Sovjetdenken uit mijn hoofd zetten en de geschiedenis van mijn volk en van mijzelf terugvinden. Ik realiseerde me dat alles door lezing vanBaltische zielen. U kunt zich niet voorstellen wat een schok uw boek mij gaf. Op jonge leeftijd met een Nederlander getrouwd heb ik Letland verlaten. Sindsdien ook niet veel meer aan waar ik vandaan kom en wie ik ben gedacht. Uw boek bracht alles terug, op een intense manier. Volgens mij isBaltische zielen niet alleen hét boek over mensen in Estland, Letland en Litouwen maar is het ook hét boek over de communistische en postcommunistische tijd. Het is hoe dan ook een meesterwerk, een boek dat je volledig meesleept, intellectueel en emotioneel. U heeft een heldere visie ontwikkeld op grond van veel gesprekken en indrukken. Ik ben diep onder de indruk en zal uw boek nog vaak ter hand nemen." - H.L.    

"Uw boek Baltische zielen heb ik met grote interesse gelezen. Ik zou een gat in de lucht springen indien ik half zo goed als u zou kunnen schrijven! Wat kunt u meeslepend schrijven!" - Drs. Ronald W. Reuderink, Balticum-deskundige, oud-voorzitter van de Nederlands-Baltische Vereniging  

"Zelf ben ik historicus met specialisatie Baltische geschiedenis, dus ik heb uw boek met speciale aandacht en met veel genoegen bestudeerd. Op een enkel puntje heb ik een andere interpretatie van een cijfer, een percentage of een gebeurtenis. Maar het staat vast dat u een grote prestatie hebt geleverd!Baltische zielen is zowel historisch als literair een belangwekkende publicatie." - Frederik Erens, vice-voorzitter van de Nederlands-Baltische Vereniging 

"Ik ben geboren in Litouwen. Mijn moeder en haar zusje zijn samen met mijn grootouders gedeporteerd naar Siberië. Ik wil u bedanken dat u zon indrukwekkend boek hebt geschreven over de Baltische staten." - Ingrida L.  

"Ben blij dat ik op Mind the Book in Antwerpen uw boek heb gekocht, nadat Rudi Rotthier het zo warm had aanbevolen. Ben van plan nog veel meer van uw boeken te kopen en te schenken aan vrienden... Ik dacht dat uw boek wel interessant zou zijn als voorbereiding op een reis naar de Baltische staten, maar het is zoveel meer... Meeslepende verhalen over mensen waarvan je soms alleen de naam ooit bent tegengekomen, geplaatst in een landschap en een tijd. Je krijgt het gevoel dat je er zelf een beetje bij was. Bedankt!" - Rein Vermeulen

"Uw lezing in Rotterdam-Hillegersberg bij boekhandel Plantage Benissimo zou mijn Estlandse moeder zeker tot tranens toe hebben beroerd. Haar kennende zou ze u na afloop hebben omhelsd, zeggend: Mijnheer Brokker(!), eindelijk een ziel die over de geschiedenis van mijn vaderland vertelt! Mijn moeder, Valve Targamaa, werd op 15 maart 1917 in Tallinn geboren, werkte voor de oorlog au pair in Engeland, ontmoette daar mijn vader Hans Flu, zoon van een hoogleraar bacterologie in Leiden, en overleed in 1979 in Driehuis. Het vrije Estland heeft ze helaas niet meer kunnen meemaken. - Peter Flu

"Met belangstelling én bewondering heb ik Baltische zielen gelezen. De verhalen hebben me echt getroffen. Ik hoop dat veel mensen, ook hier in Vlaanderen, uw boek lezen. Door het lot ben ik bevriend geraakt met een Baltische ziel. Uw boek heeft me ook geholpen om haar te begrijpen." - Wim Knapen

"Twee jaar geleden bezocht ik Letland voor mijn werk. Maar ik wilde meer weten en dook in s lands geschiedenis. Wat een ellende was er over dit volk en over de boven- en benedenburen uitgestort. Ik was dan ook blij met Baltische zielen. Wat een prachtig boek. Ter aanvulling kan ik nog melden dat Rundale (het immense kasteel) in 2009 al weer meer opgeknapt was dan toen u er was. Je waant je echt even in de 18e eeuw. En wellicht nog een tip voor u als u nog een keer naar Riga gaat. Er is een klein museum over de Joodse geschiedenis van Letland en Riga. Other country, same story, schreef ik na dat te hebben bezocht. Uw boek bevestigt dat alleen maar. Het adres is Skolas Iela 6 in Riga." - A.D.  

"Uw fantastische boek Baltische zielen heb ik ademloos gelezen. Mijn ouders zijn vluchtelingen uit Estland en veel verhalen kende ik nog van mijn moeder. Mijn vraag is of u muziek heeft van Leida Lullu, die u op bladzij 315 noemt, en of u misschien weet waar ik het kan bestellen." - Katie Tedder  
(Jan Brokken: Over Leida Lullu heb ik helaas niet meer kunnen vinden dan dat zij een klasgenoot van Arvo Pärt was op de muziekschool van Rakvere. Mocht iemand meer informatie over Leida Lullu hebben, dan verzoek ik te reageren via deze website.)

"Ja natuurlijk is Baltische zielen een verpletterende leeservaring. Maar De regenvogel uit 1991 doet voor geen pagina onder voor uw recente epos. Zo geweldig als u zoon Eisenstein tegen vader Eisenstein afzet, zo scherp en indringend maakt u de strijd tussen Brazza en Stanley. Het portret van de gorilla-onderzoeker Paul Belloni du Chaillu staat voor altijd in mijn geheugen gegrift. Het irriteert me dat lezers en recensenten u nu met complimenten overladen. Alsof u net komt kijken als schrijver! Van In het huis van de dichter krijgt een mens natuurlijk de rillingen. Maar dat kreeg ik van Jungle Rudyook. Of niet te vergeten: De droevige kampioen. Ze zeggen nu dat u zo ontzettend goed over musici schrijft (Egorov, Kremer), maar u schrijft ook verdomde goed over een pingpongkampioen! Youri en Riki konden beiden niet van de drugs afblijven, misschien wel omdat ze zo getalenteerd waren. Waarom heeft niemand ooit het verband gelegd tussen die twee? Zoals Frankrijk was had een suffe titel. Maar als het Franse zielen had geheten, zou het even hard toegejuicht zijn als Baltische zielen. U zoekt naar Céline zoals u in Vilnius naar Romain Gary zoekt. En dat gesprek met François Truffaut dat nooit lijkt te eindigen en dat dieper en dieper gaat, met als enig onderwerp de Parijzenaars tijdens de Tweede Wereldoorlog! Ik vraag me nu al twintig jaar af wanneer u eens een grove misser maakt. Maar zelfs in een tussendoortje als Feininger voorbij tovert u het Berlijn uit de late jaren negentig tevoorschijn, op een manier die niet onderdoet voor Christopher Isherwood. Het mooie is ook dat Feininger voorbij al een soort voorloper is van Baltische zielen. Het wordt tijd dat al uw boeken opnieuw worden uitgegeven. Dan pas zal het ‘de’ lezer duidelijk worden dat u niet de man bent van één boek maar van een (magistraal) oeuvre.’ – G.S. te Rotterdam

"Schitterend. Kon niet stoppen met lezen...zeer boeiend!!! Als Estlandse word ik door de Nederlandse bevolking meestal als een Russische gezien. Het boek vergroot de kennis over Balten en Baltische staten, dat is echt nodig geweest!!! Jan Brokken is een grote volkerenonderzoeker, het boek is met heel veel kennis, betrokkenheid en liefde geschreven!!! Dank u, heer Brokken." - E.A.

"Bij het lezen van het verhaal over de familie von Wrangel dacht ik: dit is een film. Een meeslepende film als Haar naam was Sarah." - M.L. te Utrecht

"Een paar weken geleden zat ik in De Balie en sprak met een studente over jouw recente prachtboek. Ik merkte op dat het bijzonder is om twee prachtige Nederlandstalige literaire nonfictieboeken achter elkaar te lezen: Congo van David van Reybroeck en jouw Baltische zielen, en dat dat wel aangeeft hoe sterk het genre in ontwikkeling is. Begint een echtpaar naast ons zich ermee te bemoeien: Dat boek van Jan Brokken is geweldig. Komt er nog een derde bij: Dat boek over Estland, Letland en Litouwen? Ja, precies, een meesterwerk! Ongelogen. Daar kun je het mee doen." L.S. te Amsterdam    

"Langs deze weg wil ik u zeer bedanken voor het schrijven van Baltische zielen. Een prachtig werk dat ik maar niet kon loslaten, jammer dat ik het (zo snel) uit had. Lang geleden dat ik, werkelijk, zo geboeid raakte door wat ik las. Als oud-koopvaardij officier vroeg ik mij echter af wat wordt bedoeld met een schanskleed op de voorsteven in hoofdstuk 1? Ik ga nu snel op zoek naar uw andere boeken en hoop dat deze de vergelijking met Baltische zielenzullen doorstaan. Ik wens u veel succes. - R.B. te De Bilt  
(Jan Brokken: Het schanskleed, Robert. Ik ben geen specialist hoor, maar ik hoorde de term op het schip van rederij Wagenborg. De Oostzeevaarders zijn uitgerust met een driedubbel versterkt voorsteven. Met een driedubbele neus dus. Dit vanwege de ijsgang. Niet dat die schepen zelf het ijs breken, ze varen in de koudste wintermaanden achter een ijsbreker aan. Maar de ijsschotsen die ze dan tegenkomen, zijn toch zo dik en scherp, dat een driedubbele romp vereist is aan de voorkant. Over die lange neus is een ijzeren dekmantel aangebracht: het schanskleed. Als dit niet juist is, heb ik het verkeerd begrepen. Maar mijn ruige bootsman was er nogal stellig over, en in dat geval kon je hem beter niet tegenspreken. Op dat schanskleed leunden wij overigens bij een oranje zonsondergang in september, een van mijn mooiste momenten op zee. Voor mijn andere gedenkwaardige dagen en weken op zee raad ik u De blinde passagiers aan.)  

"Met enorm veel plezier heb ik uw boek over het Balticum gelezen. Een kwart eeuw geleden heb ik aan de Universiteit van Amsterdam nog colleges van Martin van den Heuvel over de drie landen gevolgd en een werkstukje over de schrijver Tomas Venclova geschreven. Niemand in de collegezaal had toen kunnen vermoeden dat die landen zes jaar later weer onafhankelijk zouden worden! Het mooie aan uw boek vond ik onder andere de introductie tot Arvo Part. Ik heb een paar cds gekocht en ben weg van zijn muziek. Mooi ook om die zelf te spelen. En heel mooi om ernaar te luisteren met de tekst van uw boek erbij. Dubbel genieten! Wat had ik graag zon boek willen schrijven! Dank voor alle uren lees- en nu ook luisterplezier. O ja: het boek dat wij toentertijd aan de UvA bestudeerden was van Romuald J. Misiounas en Rein Taagepera en heette The Baltic States, Years of Dependence 1940-1980, verschenen  bij C. Hurst&Company in Londen in 1983. Tien jaar later hebben ze een ge-update versie van het boek uitgegeven. Vooral de levensloop van Rein Taagepera is er weer één die alles zegt over Baltische omzwervingen." - Frans T. Stoks  
(Jan Brokken: Inderdaad. Geboren in 1933 in Tartu ontvluchtte Rein Taagepera het bezette Estland in 1944. Hij volgde zijn middelbare schoolopleiding in Marrakech, Marokko, en studeerde natuurkunde in Canada en de VS. Taagepera behaalde zijn doctoraal aan de universiteit van Delaware, werkte in de industrie en behaalde in 1969 een M.A. in internationale betrekkingen. Vanaf 1970 was hij verbonden aan de Universiteit van Californie in Irvine. In 1991 besloot Rein Taagepera naar Estland terug te keren. Hij speelde een belangrijke rol tijdens de eerste jaren van de onafhankelijkheid en bij het opstarten van de Estse democratie. Vanaf 1994 is Rein Taagepera hoogleraar in de politieke wetenschappen aan de Universiteit van Tartu, zijn geboortestad. Voorwaar weer een typisch Baltisch leven, zoals Frans Stoks terecht opmerkt.)

"Boeken in de rugzak vinden wij erg belangrijk. Die moeten klein en licht zijn. De uitzondering was Baltische zielen. Dat nogal lijvige epos nam Eric op zijn schouders mee. Met een verrassing als gevolg. Dit magistrale boek over de ontbering van volkeren en helden in Estland, Letland en Litouwen maakt de omstandigheden vaak winters. Onze aircos s nachts ook. De gevoelstemperatuur is rond het vriespunt. Dat levert verwarde dromen op. Ben ik in de tropen of even onder de poolcirkel?" - Eric en Ronald, reizend door Cambodja, op hun weblog

"Ongelooflijk prachtig is Baltische zielen. Aangrijpend, ontroerend. In iedere zin is te lezen (en te voelen) hoezeer je bij deze geschiedenissen betrokken bent geraakt. Ik ben diep onder de indruk. Je hebt een meesterwerk verricht." - K.B. te Utrecht 

"Een verbluffend boek. Het is...duizelingwekkend. Het grote verhaal is grimmig. In het boek trilt het leed van Europa, van oorlogen, onderdrukking en persoonlijk verlies, door. Baltische zielen gaat over stelselmatige uithollling en aftakeling, maar toch spreekt er hoop uit, uiteindelijk.(..) Wat me zoals altijd weer opvalt is dat je met kleine, haast kale zinnen erg veel ontroering weet op te wekken. Lotti, die door een oom uit de vrachtauto wordt gezet. Romain Gary, die op wonderlijke wijze zijn afkomst verandert en die gedwongen wordt tot een pseudoniem. Je hebt me werkelijk tot tranen bewogen, enkele malen. Bij bepaalde scènes moest ik denken aan Schindlers list. Zo filmisch kun je schrijven. Het jongetje Eisenstein dat, verdomme, ALLEEN in de treincoupé wordt opgesloten. Het laatste hoofdstuk over Simm, dat straalt een tragische onmacht uit die je, als lezer, doet huiveren. Het is groots en grimmig allemaal, en soms ook weer heel grappig: Eisenstein die, vanaf het moment dat hij schrijven kan, zijn vader tracht te ridiculiseren. (..) Dit is wel een boek dat je zo nu en dan even moet wegleggen. Het verhaal over Hannah Arendt is bijvoorbeeld bijna een boek op zich, met alle dramatische wendingen die een leven maar kan nemen. Bepaalde hoofdstukken zal ik opnieuw lezen. Omdat ik het gevoel heb dat die, in die overstelpende hoeveelheid, nog niet helemaal tot me zijn doorgedrongen. (..) Nog één compliment: de fotos. Ze doen het in dit boek geweldig, ze maken het rijker en groter. Afsluitend: dit boek is een onvoorstelbare prestatie en een onbeschrijflijk leesgenot." - D.R. te Amsterdam

"Bij vroegere boeken had ik nog wel eens de neiging Jan Brokken te vergelijken met andere schrijvers. Na lezing van dit boek kan ik alleen zeggen: het is duizend procent Brokken. Jan Brokken is een volstrekt unieke schrijver geworden. Uniek in Nederland, uniek in de wereld. Ik reken Baltische zielen tot een van mijn allermooiste leeservaringen. Een boek dat ik nog talloze malen zal herlezen en dat ik een speciale plaats in mijn boekenkast zal geven." - C.J.te Rotterdam  

"Gisteravond heb ik de laatste b

  • Baltische zielen - Jan Brokken
  • afbeelding 2
ISBN
9789045028149
Pagina's
464
Afmeting
231 mm x 152 mm x 34 mm
Gepubliceerd
15-09-2017
Taal
Nederlands
Uitgever
Atlas-Contact
Imprint
Atlas Contact
Genre
Literaire roman, novelle